Có một thời, lái xe là câu chuyện của chân trái và cần số. Người ta nghe tiếng máy để biết đã đến lúc lên số, nhả côn không khéo thì chết máy, vào số sai thì gằn động cơ. Cảm giác kiểm soát cơ khí ấy từng là bản sắc của người cầm vô lăng. Vì vậy, khi hộp số tự động xuất hiện, nó không được chào đón ngay lập tức.

Năm 1939, General Motors giới thiệu hộp số Hydra-Matic trên dòng Oldsmobile. Đây là hệ thống tự động hoàn chỉnh đầu tiên được sản xuất hàng loạt. Bối cảnh nước Mỹ khi đó rất đặc biệt: nền công nghiệp đang tăng tốc, đường cao tốc mở rộng, xe hơi trở thành biểu tượng của tự do cá nhân. Người Mỹ muốn sự tiện lợi, muốn lái xe trong thành phố mà không phải liên tục đạp côn. Hydra-Matic đáp ứng đúng điều đó. Sau Thế chiến II, công nghệ này lan nhanh, và đến thập niên 1950, phần lớn xe du lịch tại Mỹ đã dùng số tự động.

Tuy nhiên, châu Âu và Nhật Bản lại đi chậm hơn. Xe nhỏ, động cơ dung tích thấp, giá nhiên liệu cao khiến hiệu suất trở thành ưu tiên. Hộp số tự động thời kỳ đầu nặng, phản ứng chậm và tiêu hao nhiên liệu nhiều hơn số sàn. Người châu Âu coi việc chuyển số là một phần của kỹ năng lái. Vì vậy, trong nhiều thập kỷ, số sàn vẫn chiếm ưu thế tại Đức, Pháp, Ý hay Nhật.




Bước ngoặt đến khi điện tử bước vào hộp số. Từ thập niên 1980, các hãng Nhật như Toyota, Honda, Nissan bắt đầu phát triển hộp số tự động điều khiển điện tử, giúp chuyển số chính xác hơn và tiết kiệm nhiên liệu hơn. Sau đó là CVT, cho phép tỷ số truyền thay đổi liên tục, giữ vòng tua tối ưu. Ở phân khúc hiệu suất cao, Porsche, Volkswagen và sau đó là nhiều hãng khác phát triển hộp số ly hợp kép, vừa nhanh vừa hiệu quả. Đến thập niên 2010, hộp số 6 cấp, 8 cấp, thậm chí 10 cấp trở thành phổ biến nhằm tối ưu tiêu hao nhiên liệu theo tiêu chuẩn khí thải ngày càng khắt khe.

Song song với tiến bộ kỹ thuật là sự thay đổi xã hội. Đô thị hóa khiến giao thông dừng và chạy liên tục. Tại Mỹ, Trung Quốc và Đông Nam Á, xe số tự động trở thành lựa chọn mặc định. Phụ nữ tham gia lái xe nhiều hơn. Người trẻ ưu tiên sự tiện lợi hơn thao tác cơ khí. Ở nhiều thị trường, tỷ lệ xe số sàn giảm mạnh, chỉ còn xuất hiện ở phân khúc giá thấp hoặc xe thể thao thuần túy.



Tại Việt Nam, số tự động từng là thứ “xa xỉ” và khó sửa chữa. Nhưng từ giữa những năm 2000, khi giao thông đô thị trở nên đông đúc, số tự động dần chiếm ưu thế. Các garage phải học lại, đầu tư thiết bị chẩn đoán điện tử thay vì chỉ sửa cơ khí thuần túy. Hộp số không còn chỉ là bánh răng và dầu thủy lực, mà là phần mềm, cảm biến và bộ điều khiển.

Rồi xe điện xuất hiện. Mô-tơ điện cho mô-men xoắn tức thời và dải vòng tua rộng, khiến hộp số nhiều cấp gần như không cần thiết. Nhiều mẫu xe điện chỉ dùng một cấp truyền động đơn giản. Nếu hộp số tự động từng giúp người lái bớt thao tác, thì xe điện lại đi thêm một bước: loại bỏ khái niệm chuyển số khỏi trải nghiệm lái xe.

Hộp số tự động không phải phát minh ồn ào nhất của ngành ô tô, nhưng nó đã thay đổi cách con người tương tác với chiếc xe. Từ chỗ bị hoài nghi vì tốn xăng và thiếu cảm giác, nó trở thành tiêu chuẩn toàn cầu.